Znaczenie czasu wolnego w rozwoju dziecka

 

Znaczenie czasu wolnego w rozwoju dziecka w młodszym wieku szkolnym

W otaczającej nas rzeczywistości istnieją pewne zagadnienia, które wymagają od nas bliższego poznania i zastanowienia się nad ich specyfiką.

      Jednym z takich zagadnień jest   problem wolnego czasu. Nie ma wątpliwości,   że czas  wolny, a przede wszystkim jego efektywne wykorzystanie odgrywa istotną rolę w kształtowaniu osobowości i postaw młodego człowieka Dziecko nie jest w stanie pomimo swojej niezwykle rozwiniętej wyobraźni zagospodarować ten czas tak, aby był on w pełni wykorzystany dla rozwoju jego charakteru. Zatem przed osobami dorosłymi pełniącymi rolę rodzica czy opiekuna stoi niezmiernie ważne zadanie, a mianowicie organizacja czasu wolnego dziecka.

Pojęcie czasu wolnego nie doczekało się jednolitej wykładni. W literaturze poruszającej kwestię wolnego czasu odnaleźć możemy różne spojrzenie na ten problem.

Jak zauważa Kazimierz Denek, pojęcie czasu wolnego było już w zainteresowaniach starożytnych filozofów. Grecki filozof Arystoteles udowadniał, że czas wolny – schola – nie stanowi wypoczynku ani końca pracy. Natomiast praca, czyli ascholia – jest ukoronowaniem czasu wolnego. Zdaniem myśliciela czas wolny powinien być przeznaczony na filozofię, sztukę  i naukę[1]. Jak jednak dalej zauważa Kazimierz Denek  „czas wolny jest ważnym elementem jakości życia. Od ilości czasu i sposobów jego wykorzystywania zależy jakość: wykonywanej pracy, kształtowania i doskonalenia zawodowego, codziennego samopoczucia
i zdrowia czyli jakość życia”[2]. Czym zatem jest czas wolny?

Jak twierdzi Wincenty Okoń jest to „czas do dyspozycji jednostki po wykonaniu przez nią zadań obowiązkowych; pracy zarobkowej w szkole i w domu oraz niezbędnych zadań domowych”[3].

Powyżej przytoczone definicje odnoszą się do ogólnie pojmowanego czasu wolnego. Można by szerzyć kolejne definicje czasu wolnego, jednakże uważam, że dla potrzeb niniejszej artykułu przedstawiłam istotę tegoż pojęcia.

Jak zatem ujmowany jest czas wolny dziecka?

Bożena Matyjas w publikacji przywołuje definicje polskich pedagogów, którzy czas wolny dziecka ujmowali następująco: „T. Wujek za czas wolny ucznia uznał taki czas, który pozostaje mu po zaspokojeniu potrzeb organizmu, wypełnieniu obowiązków szkolnych i domowych,       w którym może on wykonywać czynności według swojego upodobania, związane                            z wypoczynkiem, rozrywką i zaspakajaniem własnych zainteresowań”[4].

Dalej autorka odwołuje się do Kazimierza Czajkowskiego, według, którego „czas wolny dziecka to ten okres dnia, który pozostaje do wyłącznej dyspozycji, po uwzględnieniu czasu przeznaczonego na naukę szkolną, posiłki, odrabianie lekcji, niezbędne osobiste zajęcia domowe; czas wolny dziecka to czas, który może być przeznaczony na odpoczynek, rozrywkę   i zaspokojenie osobistych zainteresowań”[5].

W Konwencji o prawach dziecka przyjętej przez ONZ 20 listopada 1989 roku podkreśla się prawo dziecka do czasu wolnego.

Art. 31:

„1.Państwa-Strony uznają prawo dziecka do wypoczynku i czasu wolnego, do uczestniczenia   w zabawach i zajęciach rekreacyjnych, stosownych do wieku dziecka, oraz do nieskrępowanego uczestniczenia w życiu kulturalnym i artystycznym.

  1. Państwa-Strony będą przestrzegały
    oraz popierały prawo dziecka
    do wszechstronnego uczestnictwa w życiu kulturalnym i artystycznym oraz będą sprzyjały tworzeniu właściwych i równych sposobności dla działalności kulturalnej, artystycznej, rekreacyjnej oraz w zakresie wykorzystania czasu wolnego”[6].

Powyższe definicje pokazują, że czas wolny dziecka jest to pora, w której młody człowiek może oddawać się odpoczynkowi, rozrywce oraz czynnościom, które rozwijają i kształcą jego osobowość.

Omawiając zagadnienie czasu wolnego nie można pominąć funkcji, jakie powinien on spełniać w życiu dorosłego człowieka oraz dziecka. W literaturze przedmiotu odnajdujemy różne spojrzenia na ten temat.

Jakie zatem funkcje spełnia czas wolny?

„ Czas wolny racjonalnie przeznacza się na:

  • odpoczynek, tj. regenerację sił fizycznych i psychicznych;
  • rozrywkę, która sprawia przyjemność;
  • działalność społeczną o charakterze dobrowolnym i bezinteresownym;
  • rozwój zainteresowań i uzdolnień jednostki przez zdobywanie wiedzy
    i amatorską działalność artystyczną, techniczną, naukową czy sportową”[7].

Kazimierz Denek w artykule Pedagogiczne aspekty czasu wolnego ukazuje postrzeganie funkcji czasu wolnego przez różnych autorów.

Powołuje się m.in. na Aleksandra Kamińskiego, który wyróżnia trzy funkcje czasu wolnego, do których należy wypoczynek, rozrywka, i rozwój zainteresowań, czyli miłośnictwo. Odwołuje się również do Zygmunta Dąbrowskiego, który funkcję czasu wolnego postrzegał jako regenerację sił fizycznych i psychicznych organizmu,
a więc jako wypoczynek.

Autor prezentuje również postrzeganie funkcji czasu wolnego przez Mikołaja Winiarskiego, który wymienił sześć jego znaczeń. Mianowicie funkcje:

  • kreatywną, czyli zaspokajanie własnych zainteresowań, aspiracji, umiejętności, odkrywanie własnych talentów i uzdolnień;
  • rekreacyjną, czyli wypoczynek, rozrywka i zabawa; kształcącą, która polega
    na rozwijaniu własnych zainteresowań nauką oraz techniką, kształtowaniu postaw naukowo-badawczych dzieci i młodzieży;
  • opiekuńczą, dążącą do zaspokojenia najważniejszych potrzeb dzieci
    i młodzieży, zapobiegającym czynnikom, które zagrażają życiu i zaburzają rozwój, jak również wyrównują i kompensują braki rozwojowe
    bądź niedomagania rodziny;
  • integracyjną, która  skierowana jest na przybliżaniu się do siebie dzieci, młodzieży, dorosłych, zamieszkujących dane osiedle, dzielnicę, wieś;
  • środowiskową, która ma na celu m.in. podnoszenie poziomu kultury pedagogicznej społeczności lokalnej, aktywizowanie do podejmowania działalności opiekuńczo-wychowawczej i kulturalno-oświatowej[8].

Jak podkreśla Dorota Mroczkowska „dokonujący się postęp technologiczny zmienia strukturę czasu życia codziennego, tempo i styl codziennego funkcjonowania, a co za tym idzie – stosunek ludzi do czasowej jego organizacji oraz kształt i charakter codziennych relacji               i osobistych doświadczeń. (…) Odzyskiwanie czasu wolnego rozpoczęte w początkach rozwoju industrializacji trwa do czasów dzisiejszych, a poczucie (często subiektywne) ciągłego deficytu, swoistego „głodu czasu” sprzyja podejmowaniu licznych czynności zaradczych, by go zaoszczędzić czy w ogóle go mieć”[9].

W rezultacie, czas wolny pełni nie tylko funkcję wypoczynku, ale również stanowi on istotny okres dla rozwoju zainteresowań oraz kształtowania własnej osobowości. Jak go wykorzystamy zależy to w dużym stopniu od naszych potrzeb.

Siódmy rok życia jest dla większości dzieci okresem, w którym podejmują nową aktywność,      a mianowicie naukę.  „Pierwsze lata pobytu w szkole są okresem szczególnie istotnym dla dalszego rozwoju dziecka. Dzieje się to dlatego, że w społeczeństwach cywilizowanych,             w których szkoła pełni wobec młodego pokolenia funkcje kształcące, przygotowujące do życia pracy zawodowej, oraz w dużej mierze także opiekuńczo wychowawcze, staje się ona dla dziecka od chwili wstąpienia do niej potężnym czynnikiem rozwoju”[10]. Owszem szkoła jest bardzo ważnym elementem niezbędnym w procesie dojrzewania młodego człowieka, ale nie jedynym. „Badania prowadzone w różnych krajach pozwalają stwierdzić, iż istotny wpływ na rozwój ogólny dzieci, a w szczególności na sferę moralną i intelektualną, oraz na karierę szkolną ma przede wszystkim środowisko rodzinne lub opiekuńcze. Na drugim miejscu znajdują się czynniki dydaktyczno-pedagogiczne (…) oraz grupy rówieśnicze”[11].

„Od 7 roku życia dziecko, nie przestając dalej należeć do rodziny, spełniającej wobec niego swoje funkcje wychowawczo-opiekuńcze, wkracza do zupełnie odmiennego środowiska szkolnego, które zacznie kształtować jego umysł i wywierać wielki wpływ na jego osobowość”[12].

Jest to czas, w którym dziecko jest narażone na duży wysiłek fizyczny i psychiczny. Fizyczny, gdyż kościec dziecka w tym wieku jest jeszcze słaby i nie znosi nadmiernych obciążeń. Wysiłek psychiczny związany jest z intensywnymi przeżyciami natury społecznej, a mianowicie                z akceptacją, współdziałaniem, współpracą.

Z chwilą wstąpienia dziecka do szkoły nauka i wykonywanie stawianych przez nią zadań staje się głównym obowiązkiem i pracą ucznia oraz głównym czynnikiem jego psychicznego rozwoju.

„(…) Wielką potrzebą tego wieku jest w dalszym ciągu – tak bardzo silnie wyrażona w wieku przedszkolnym – potrzeba aktywności o charakterze zabawowym”.

Zabawa, jak pisze Wincenty Okoń to „działalność wykonywana dla przyjemności, którą sama sprawia; obok pracy, której celem jest zmiana otaczającej rzeczywistości, i uczenia się, mającego na celu zmianę podmiotu –trzeci podstawowy rodzaj działalności ludzkiej. Zabawa jest główną aktywnością dzieci, młodzież i dorośli natomiast zajmują się nią w czasie wolnym od nauki i pracy”[13].

Jakie są rodzaje zabawy w okresie młodszego wieku szkolnego?

Zanim wymienię rodzaje zabaw charakterystycznych dla dzieci wczesnoszkolnych przedstawię klasyfikację zabaw prezentowaną przez Wincenta Okonia.

Autor wymienia następujące typy zabaw:

  • zabawa dydaktyczna, której celem jest rozwijanie zdolności poznawczych. Jest przygotowana przez osobę dorosłą nastawiona na rozwiązanie zadania. Do takich zabaw zalicza się: loteryjki, układanki, rebusy, krzyżówki jak również gry stolikowe, np. chińczyk, domino, warcaby.
  • zabawa konstrukcyjna, jej celem jest oswajanie dziecka z wykonywaniem zadań, pracą. Polega ona budowaniu różnych obiektów z klocków
    lub innych elementów np. domów, maszyn, zagród, środków lokomocji.
  • zabawa ruchowa , wymagającą od osób biorących w niej udział częstych zmian miejsca, pozycji. Rozwija funkcje motoryczne. Uczy przestrzegania reguł . Do takich zabaw zalicza się np. grę w berka, w klasy,
    w 2 ognie.
  • zabawa tematyczna, polega
    na pełnieniu roli, umożliwia dzieciom fikcyjne spełnianie roli, wykonywanie danego zawodu np. lekarza, nauczyciela, kierowcy[14].

 

W młodszym wieku szkolnym zaczynają dominować zabawy zespołowe. Oparte na pewnych zasadach i przepisach – gry. Podczas tych zabaw dzieci dzielą się na grupy walczące ze sobą, współzawodniczące lub wspierające się. Każde dziecko ma swoją pozycję w trakcie takiej zabawy. Podczas jej trwania wyzwalają się silne emocje społeczne. Te zabawy w późniejszych latach szkolnych przeradzają się w sport. Kolejną zabawą nadal się utrzymującą w młodszych latach nauki jest zabawa tematyczna,    czyli zabawa w role.    Temat tych zabaw jest   związany         z zajęciami szkolnymi. Niemałą rolę w tym wieku odgrywają zabawy o charakterze konstrukcyjnym. Różnicują się one pod wpływem zajęć praktycznych, kółek zainteresowania[15].

Dzieci w tym wieku oprócz wymienionych powyżej aktywności jaką jest nauka i zabawa podejmują twórczość plastyczną i czytelnictwo. Zatem jakie aktywności podejmują w czasie wolnym? Czy faktycznie zabawa jest dominująca w czasie wolnym? A może zupełnie inaczej spędzają czas siedmiolatkowie?

Pisząc o aktywności dziecka siedmioletniego w czasie wolnym nie można pominąć bardzo istotnej kwestii, a mianowicie wpływu rodziny na jego wykorzystanie. „To właśnie rodzice lub opiekunowie mają nauczyć dziecko zagospodarowywać ten czas w sposób właściwy i korzystny dla niego”[16]. Przywołując za Agnieszką Kwitok słowa Anety Zawalskiej „czas wolny w życiu dziecka  ma   szczególne znaczenie, gdyż  efekty pracy wychowawczej   zależą w dużym stopniu
od tego, jaką ilością czasu dziecko dysponuje, jakie wpływy na niego oddziałują, gdzie i jak spędza czas wolny. Może więc on być dobrodziejstwem, czasem, w którym można rozwijać, kształtować osobowość, ale może być czasem bezwartościowym dla rozwoju dziecka, a nawet czynnikiem demoralizującym (…)”[17], należy pamiętać o istotnej roli czasu wolnego na rozwój osobowości młodego człowieka.  Istotnym środkiem chroniącym jest właściwe przygotowanie od najmłodszych lat dziecka do racjonalnego spędzania wolnego czasu. „Na sposób spędzania czasu wolnego, a więc na jego jakość, duży wpływ mają również takie czynniki, jak: wykształcenie, tradycje środowiskowe, poziom zamożności, typ miejscowości i jej usytuowanie (…) Jeżeli któreś z rodziców gustuje w piciu alkoholu, plotkowaniu o sąsiadach, a przy tym stroni od książki, to nie można się dziwić, że dziecko z takiej rodziny trudno będzie zachęcić
do czytania czy wzięcia udziału w kółku artystycznym”[18] .

Istotnym problemem społeczeństwa
jest nieustanny brak czasu. A dziecko potrzebuje zainteresowania ze strony rodziców. „Ten czas, który możemy dzieciom podarować, to czas bezcenny. Wtedy właśnie jako rodzice robimy to co naprawdę w życiu ważne i potrzebne – jesteśmy dostępni”[19].

Jak zauważa Sebastian Tabół, „(…) wielu rodziców woli pozbyć się dzieci w chwilach wolnych od pracy lub nie umie zorganizować wolnego czasu ku wspólnej radości i pożytkowi całej rodziny”[20].

Inną kategorię stanowią rodzice, którzy cały wolny czas dziecka wypełniają dodatkowymi zajęciami np. grą na instrumencie, tańcem towarzyskim itd., w ten sposób ograniczając lub pozbawiając dziecko możliwości zakolegowania się z dziećmi z podwórka[21].

„W rodzinnym wychowaniu konieczne jest spełnienie następujących warunków:

  • Zapoznanie się rodziców z zadaniami czasu wolnego i formami jego wypełnienia.
  • Dawanie osobistego przykładu organizowania czasu wolnego.
  • Zapewnienie przez rodziców odpowiedniego sprzętu do zajęć określonego typu.
  • Zachowanie kultury wypoczynku, właściwe korzystanie z miejsc wypoczynku”[22].

Jak zauważają Aneta Jegier, Dorota Augsburg i Agnieszka Gąstoł istnieją różne formy spędzania czasu wolnego dzieci wspólnie z rodzicami. Autorki wyróżniają trzy formy, do których zaliczają: zajęcia twórcze, fizyczno-ruchowe oraz kulturalno-rozrywkowe.

  • Zajęcia twórcze, które wpływają na rozwój emocjonalny dziecka, kształtują w dziecku uczucia piękna i estetyki, rozwijają umiejętności manualne.
    Do nich zaliczamy: zajęcia plastyczne (np. malowanie, rysowanie, lepienie
    z plasteliny, modeliny), zajęcia muzyczne (wspólna gra na instrumentach, taniec, zajęcia teatralne (recytacja, zabawa w teatr), zajęcia
    z majsterkowania.
  • Zajęcia kulturalno-rozrywkowe one umożliwiają rodzinie wypoczywać
    w sposób interesujący. Wśród nich wymienić można m.in.: chodzenie do kina, teatru, na koncerty muzyczne, wspólne układanie puzzli, gry planszowe, wspólne czytanie czy układanie bajek.
  • Zajęcia fizyczno-ruchowe, to uprawianie sportu np. jazda na rolkach, rowerze, pływanie, jazda na łyżwach, nartach, piesze wędrówki[23].

Rodzina pełni ogromną rolę w kształtowaniu aktywności dziecka, od świadomości rodzica dotyczącej znaczenia czasu wolnego zależy w dużym stopniu rozwój młodego człowieka.

 

Podsumowując czas wolny w latach 80-tych, 90-tych był zupełnie inaczej spędzany przez dzieci. Osiedlowe podwórka przepełnione były dzieciakami bawiącymi się w piaskownicy, grającymi   w piłkę, w klasy. Tych zabaw można by jeszcze wymienić mnóstwo, choćby berek, przeskakiwanie przez linę, skakanie w gumę, itd. Kiedy pogoda nie dopisywała dzieci  domach grały
w planszówki, czytały komiksy, bawiły się klockami, lalkami. Oczywiście wiele tych zabaw przetrwało do dnia dzisiejszego, jednak nie są one tak atrakcyjne, jak wiele lat temu. Proces komputeryzacji dokonany w ostatnich czasach spowodował również zmiany spędzania czasu wolnego zarówno dorosłych, jak i dzieci. Jak można zaobserwować podwórka osiedlowe nie przypominają tych sprzed wielu lat. W dzisiejszych czasach dzieci raczej spędzają ten czas przed komputerem, który daje im bardzo wiele możliwości. Spotkania z kolegą, koleżanką przeniosły się w świat wirtualny. Portale społecznościowe
i różnego rodzaju aplikacje umożliwiły komunikowanie się ze sobą bez wychodzenia z domu. Gry komputerowe zastąpiły w większości tradycyjne zabawy. Stały się modne, fascynujące. Jednak mogą one stanowić ryzyko utracenia przez dziecko możliwości budowania relacji rówieśniczych w kontaktach osobistych. Przed dorosłymi od wielu już lat staje wyzwanie, by właściwie umieć gospodarować czasem wolnym młodego człowieka. Aby stwarzać warunki do właściwego rozwoju dziecka. Znaleźć we wszystkim umiar. Nie chodzi zatem, aby zapisywać dziecko na szereg zajęć dodatkowych, ale potrafić z nim spędzić czas, choćby na wspólnym czytaniu, rozmowie, zabawie, czy grach planszowych, lub na świeżym powietrzu. Dziecko          w dzisiejszych czasach jest spragnione spędzania czasu wolnego z rodzicami.

„Dziecko może nauczyć dorosłych trzech rzeczy: cieszyć się bez powodu, być ciągle czymś zajętym   i   domagać się  ze   wszystkich sił tego,   czego pragnie”. Ale czy my, dorośli, jesteśmy         w stanie to dostrzec?

Opracowały:  Krystyna Głuszkowska, Iwona Łukomska

Bibliografia:

Czerepniak-Walczak M., Od próżniactwa do zniewolenia-w poszukiwaniu dyskursów czasu wolnego [w] Pedagogika społeczna pod. red. Ewa Murynowicz-Hetka, PWN, Warszawa 2008,

Denek K., Pedagogiczne aspekty czasu wolnego, Lider 2006, nr 12

Izdebska J., Czas wolny dzieci miejskich i wiejskich [w] Czas wolny dzieci i młodzieży w Polsce, red. K. Przecławski, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1978

Jegier A., Augsburg D., Gąstoł A., Czas wolny dziecka [w] Czas wolny małych dzieci w świecie realnym i wirtualnym red. A. Jegier, Wydawnictwo: Difin, Warszawa 2016,

Kamiński A., Funkcje pedagogiki społecznej. Praca socjalna
i kulturalna
., PWN, Warszawa 1975,

Kamiński A., Metoda, technika, procedura badawcza
w pedagogice empirycznej
[w] Metodologia pedagogiki społecznej, red. R. Wroczyński, T. Pilch, Wydawnictwo: PAN, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1974

Kwitok A., Czas wolny ucznia klas I-III wybrane obszary
[w] Kultura czasu wolnego we współczesnym świecie, red. V. Tanaś, W. Welskop, Wydawnictwo Naukowe Biznesu i Nauk
o Zdrowiu, Łódź 2016,

Łobocki M., Metody badań pedagogicznych, Wydawnictwo PWN, Warszawa 1984,

Łobocki M., Metody i techniki badań pedagogicznych, Impuls, Kraków, 2006,

Matyjas B., Czas wolny, [w:] Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku. T. 1, A-F, red. T. Pilch, Warszawa, „Żak”, 2004

Mroczkowska D., Czas wolny jako kategoria społecznie
i kulturowo zmienna . Przeobrażenia w czasowej organizacji oraz doświadczaniu czasu wolnego
. [w] „Czas ukoi nas?” Jakość życia i czas wolny we współczesnym społeczeństwie red. Wojciech Muszyński, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2008,

Nowak S., Metodologia badań socjologicznych. Zagadnienia ogólne, Wydawnictwo PWN, Warszawa 1970

Okoń W., Nowy słownik pedagogiczny, Wydawnictwo „Żak”, Warszawa 1995,

Pieter J., Ogólna metodologia pracy naukowej, Wydawnictwo PAN, Wrocław – Warszawa – Kraków 1967,

Pilch T., Zasady badań pedagogicznych, Wydawnictwo Żak, Warszawa 1995

Pilch T., Bauman T., Zasady badań pedagogicznych. Strategie ilościowe i jakościowe, Wydawnictwo Akademickie Żak,

Tabół S., Wpływ rodziny na wykorzystanie czasu wolnego
[w] Życie Szkoły

Zaczyński W., Praca badawcza nauczyciela, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1968,

Wołoszynowa L., Młodszy wiek szkolny
[w] Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży, pod red. Marii Żebrowskiej, Wydawnictwo PWN, Warszawa 1977.

Źródła internetowe:

www.unicef.org, data wejścia 20.05.2018r.

 

[1] Por. Denek K., Pedagogiczne aspekty czasu wolnego, Lider 2006, nr 12 s. 8.

[2] Zob. Tamże, s. 9.

[3]Zob. Okoń W., Nowy słownik pedagogiczny, Wydawnictwo „Żak”, Warszawa 1995,s. 45

[4]Zob. Matyjas B., Czas wolny, [w:] Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku. T. 1, A-F, red. T. Pilch, Warszawa, „Żak”, 2004, s. 560.

[5] Zob. Tamże, s. 560.

[6]Zob. Konwencja o prawach dziecka na www.unicef.org

[7] Zob. W. Okoń, op.cit. s. 45

[8]Por. K. Denek, op.cit. s.12.

[9] Zob. D. Mroczkowska, Czas wolny jako kategoria społecznie i kulturowo zmienna . Przeobrażenia w czasowej organizacji oraz doświadczaniu czasu wolnego. [w] „Czas ukoi nas?” Jakość życia i czas wolny we współczesnym społeczeństwie red. Wojciech Muszyński, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2008, s. 91.

[10]Zob. L. Wołoszynowa, Młodszy wiek szkolny [w] Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży, pod red. Marii Żebrowskiej, Wydawnictwo PWN, Warszawa 1977, s. 522.

[11]Zob. Tamże, s.525.

[12]Zob. Tamże, s.526.

[13] Por. W. Okoń, op.cit s. 358.

[14] Por. Tamże, s. 358.

[15] Por. L. Wołoszynowa, op.cit., s. 548.

[16] Zob. A. Jegier, D. Augsburg, A. Gąstoł, Czas wolny dziecka [w] Czas wolny małych dzieci w świecie realnym i wirtualnym red. A. Jegier, Wydawnictwo: Difin, Warszawa 2016, s.14.

[17] Zob. A. Kwitok, Czas wolny ucznia klas I-III wybrane obszary [w] Kultura czasu wolnego we współczesnym świecie, red. V. Tanaś, W. Welskop, Wydawnictwo Naukowe Biznesu i Nauk o Zdrowiu, Łódź 2016, s. 106.

[18] S. Tabół, Wpływ rodziny na wykorzystanie czasu wolnego [w] Życie Szkoły 2002 nr 3, s. 150.

[19] Zob. A. Jagier, op.cit,s. 15.

[20] Zob. S. Tabół, op.cit, s. 151.

[21] Por. Tamże, s. 151.

[22] Zob.Tamże, s.150.

[23] Por.  A. Jegier, D. Augsburg, A. Gąstoł, op.cit, s. 17.